We moeten naar Mokum!

Reportage

 

Ds. Oscar Lohuis

 

Vanaf begin zeventiende eeuw trokken steeds meer Joden uit Portugal en Spanje, als gevolg van de Spaanse inquisitie, naar de Republiek der Verenigde Nederlanden. In ons land was veel meer godsdienstvrijheid dan in veel andere landen. Later in de zeventiende eeuw groeide Amsterdam – mede als gevolg van de komst van deze Joden – uit tot het centrum van de wereldhandel.

Kooplieden vanuit ieder continent kwamen naar Amsterdam en handelscompagnieën bevoeren de zeeën, zowel naar ‘de Oost’ als naar ‘de West’. De combinatie van een tolerant godsdienstbeleid en veel handel was uniek en daarom zeiden steeds meer Joden: ‘We moeten naar Mokum!’ Het woord ‘mokum’ betekent plek en Amsterdam werd als gezien als de beste plek. Ook uit Polen en andere landen in Oost-Europa kwamen veel Joden naar Amsterdam. Ongeveer gelijktijdig werden daarom in het centrum van Amsterdam (rond 1675) twee grote synagogen gebouwd: de Portugese Synagoge voor de Sefardische Joden (uit de landen rondom de Middellandse Zee) en de Grote Synagoge voor de Asjkenazische Joden (uit Oost-Europa).  

De synagogen waren in de tijd van hun bouw de grootste van de hele wereld! Zij waren wereldberoemd en trokken veel toeristen aan. De Joodse buurt was erg in trek, omdat je daar het exotische leven ervaren kon. Het was een bijzondere minderhedenbuurt, waar naast Joden ook veel Hugenoten, Lutheranen en Doopsgezinden woonden.

Tegen de christenen van nu zou ik willen zeggen: ‘We moeten naar Mokum!’ Er ligt zo’n rijke geschiedenis van Joden in Nederland, dat een bezoek zeer de moeite waard is. Zelf nam ik vast een voorschot en reisde af naar Amsterdam, waar ik werd rondgeleid door Erik Koopman van het Joods Cultureel Kwartier.

De Portugese Synagoge 

De Portugese Synagoge ligt tegenover het Waterlooplein. Als je de enorme synagoge binnenloopt, is het alsof je een andere tijd binnenstapt. Alles is zo authentiek oud. Net als het gebouw zijn de banken, de vloer en de lampen uit 1675. Het lampje dat zich het dichtst bij de heilige ark (met daarin de Thorarollen) bevindt, brandt al eeuwen. De prachtige houten choepa staat symbool voor het nieuwe Joodse huis dat gesticht wordt als er getrouwd wordt. Hoeveel Joodse huwelijken zullen hier in de loop der eeuwen gesloten zijn?

De synagoge is gebouwd naar het model van de vroegere tempel in Jeruzalem. Omdat Joden geen lid mochten worden van de gildes is de synagoge niet door Joden gebouwd, maar door protestanten. Daarmee is het ook een symbool voor de goede samenwerking tussen christenen en Joden. Nog steeds houdt de Portugese gemeente hier elke zaterdag diensten. In de winter gebeurt dat in de veel kleinere wintersynagoge, die ook te bezichtigen is. Het gebouw zelf heeft namelijk geen elektriciteit en geen verwarming. In de schatkamers bevinden zich onder andere prachtige priesterschalen en Thorarollen. Ook is een deel van de bibliotheek te bekijken.

Het Joods Historisch Museum 

Aan de overkant staat de Grote Synagoge. Samen met drie andere synagogen die in de loop der tijd gebouwd zijn, vormt deze nu het Joods Historisch Museum. Het is niet alleen indrukwekkend in deze schitterend onderhouden gebouwen te zijn, wat er tentoongesteld wordt is ook prachtig en zeer leerzaam. Aan de hand van talloze objecten (waarvan sommige zeer zeldzaam), gebruiksvoorwerpen, schilderijen, foto’s en video’s wordt de geschiedenis van de Joden in Amsterdam en Nederland uit de doeken gedaan. Niet alleen rijke Joodse kooplieden als Antonio Lopes Suasso, die zich in 1654 in Amsterdam vestigde, komen voorbij. Ook de Jood met het zurewaar, die om zijn hals een bak met uitjes en augurkjes had en daarmee ‘de boer op ging’.

Er is veel aandacht voor de Joodse gebruiken, rituelen en feesten. Ook voor een christen is het belangrijk hiervan kennis te nemen. In wat men ‘de Nieuwe Synagoge’ noemt, is de geschiedenis van de Nederlandse Joden in de twintigste eeuw tentoongesteld. Daarin natuurlijk ook uitgebreid aandacht voor de vreselijke geschiedenis van wat er in Tweede Wereldoorlog met de Joden in ons land gebeurd is.

De Hollandsche Schouwburg 

Van de ongeveer 140.000 Joden die in 1940 in ons land woonden, zijn er 107.000 afgevoerd naar de vernietigings- en concentratiekampen van nazi-Duitsland. Slechts 5.200 van hen hebben dit overleefd. Daarmee is Nederland het land met het hoogste percentage Joden dat de Holocaust niet heeft overleefd, bijna 75 procent. Vanaf 5 juli 1942 werden Joden in Amsterdam opgeroepen zich bij de nazi’s te melden en naar verschillende verzamelplekken in Amsterdam te komen. Van daaruit werden zij naar het Centraal Station gebracht en op de trein naar Westerbork gezet.

Omdat er veel minder Joden kwamen opdagen dan verwacht, besloten de Duitsers dat er een centrale plek moest komen waarvandaan ze alle Joden konden deporteren. Er werd gekozen voor de Hollandsche Schouwburg. Tussen augustus 1942 en november 1943 hebben hier in totaal meer dan 46.000 Joden gevangengezeten in afwachting van hun deportatie. Daarmee is dit het meest beladen gebouw in de geschiedenis van de stad geworden. Vaak moesten Joodse mannen, vrouwen, kinderen en bejaarden hier wachten. Soms uren, soms dagen, soms vele weken. Er werden regelmatig meer dan vijftienhonderd mensen tegelijk opgesloten, terwijl het gebouw daar helemaal niet op berekend was met slechts drie toiletten en weinig wasgelegenheid. Mensen raakten oververmoeid en kinderen raakten in paniek. Slapen kon bijna niet.

De voorgevel en het voorste stuk van de Hollandsche Schouwburg staan er nog, maar het grootste gedeelte daarachter is afgebroken. Op die plek staat een monument om alle slachtoffers te gedenken. Ook alle familienamen van de Joden uit Nederland die zijn omgebracht, staan op een muur geschreven. 

Greetje Velleman 

Achter de Schouwburg ligt een binnentuin, die destijds gebruikt werd als plaats om te luchten. In deze tuin hangt een grote, indrukwekkende foto. Op die foto zie je het Joodse meisje Greetje Velleman, die uitbundig zwaait naar haar vriendin. Zij ziet haar schoolvriendin staan in de kamer van een pand dat uitkijkt op deze binnentuin. De foto is door deze vriendin gemaakt. Naast haar staat een man die rustig een kopje koffie drinkt. Een echtpaar zit te genieten van de warmte in de zon. Ze hebben geen idee wat hen te wachten staat. Een paar weken later wordt Greetje op 17-jarige leeftijd in Auschwitz vermoord.

Stichting Joods Cultureel Kwartier

Ook de Hollandsche Schouwburg is eigendom van de stichting Joods Cultureel Kwartier. Tegenover de Schouwburg staat de vroegere Kweekschool, waarin zich het Nationaal Holocaust Museum bevindt. Dat is sinds februari van dit jaar gesloten in verband met een grote renovatie en uitbreiding. Ook de Hollandsche Schouwburg zal later dit jaar voor publiek gesloten worden voor een grondige verbouwing. 

 

Vriend worden 

Ik wil u hierbij van harte oproepen het Joods Cultureel Kwartier te steunen door vriend van het JCK te worden en een bezoek aan deze bijzondere locaties in Amsterdam te brengen. Vanwege de coronacrisis moesten de deuren noodgedwongen een tijdlang dicht, en nog steeds komen er nauwelijks buitenlandse toeristen. We kunnen hiermee concreet iets betekenen voor de overgebleven Joodse gemeenschap in ons land, aan wie we veel te danken hebben. Meer informatie is te vinden op www.jck.nl/vriend.

 

Verschenen in Israël Aktueel 

GIFTEN

Alle materialen op deze site worden u gratis aangeboden. Indien u wilt helpen deze bediening in stand te houden en deze site verder uit te bouwen kunt u een gift overmaken.

Nu doneren

Copyright © 2020 Goed Nieuws Bediening - Grafisch ontwerp WoodyDesign